'De mens met zijn schoonheid en onhebbelijkheden'

 Omtrent 'Waak over haar' van Jean-Baptiste Andrea

Iemand schreef op de Facebookpagina van Iedereen Leest over het boek ‘Veiller sur elle’ van Jean-Baptiste Andrea: ‘Een mooi verhaal!’. Op zich kunnen dat drie banale woorden zijn, maar als die beschrijving effectief klopt heb je goud in handen. Ik was getriggerd en begon in ‘Waak over haar’.

Al heel snel bleek dat de dame in kwestie het bij het rechte eind had. Het boek begint in een klooster, bij het sterfbed van Michel-Angelo Vitaliani, die zich liever Mino laat noemen. Mino is de zoon van een beeldhouwer, is er zelf één en vindt zijn voornaam iets te opschepperig.

Hij groeit op in moeilijke omstandigheden, uit financiële noodzaak stuurt zijn alleenstaande moeder hem naar een oom die zijn oom niet is om er het vak te leren, het begin van een dwaaltocht langs Pietra d’Alba, Firenze, Rome, Milaan … Op het kerkhof van Pietra leert hij Viola kennen, de dochter van markies d’ Orsini die in de gelijknamige villa even verderop woont. Die onmogelijke vriendschap tussen de arbeider en de adellijke dochter weeft de rode draad doorheen het boek. Prachtig en door en door menselijk is het hoe Andrea die vriendschap beschrijft: hoe ze op de proef wordt gesteld, hoe beiden op bepaalde momenten uit elkaar groeien, maar hoe ze elkaar steeds weten terug te vinden. Dat is ook wat er tussen Mino en zijn moeder gebeurt. Het verwijden en het opnieuw nauwer worden van de banden.

Viola is een zelfbewuste, zelfstandige vrouw, sinds haar prille kindertijd, die zich op haar manier van het vrouwelijke adellijke keurslijf wil bevrijden. Dat doet ze door in te breken in de bibliotheek van haar vader, die voor haar verboden terrein is. Ze leest en leest en leest. Zonder activistisch te zijn is er een duidelijke vrouwelijke emancipatorische laag aanwezig, het tijdsperk waarin het boek speelt luidt, na de confrontatie met het fascistische regime van Mussolini, een feministische golf in. Dat uit zich ook in de Piëta waarnaar in de titel wordt verwezen met ‘elle’ of ‘haar’. Het is het laatste beeldhouwwerk van Mimo en het heeft een vreemde uitwerking op de toeschouwers. Vandaar dat het Vaticaan de piëta achter slot en grendel plaatst in een klooster waar de beeldhouwer er in zijn laatste jaren over waakt. Het enigma blijft tot het einde van het boek een mysterie.

Fra Angelico
’t Is een prachtig boek, zeker voor kunstliefhebbers die al in Rome of Firenze waren, of de steden nog zinnens zijn te bezoeken. Twee sleutelmomenten zijn weergaloos: de fragmenten waarin Mimo, eerst met circusdirecteur Bizarro, later met Viola, De Annuciatie van Fra Angelico bezoekt in het San Marco-klooster van Firenze. Het boek speelt ook tegen de achtergrond van de opkomst van de film. De roman weeft zoveel lagen door elkaar: hoe verhoud je je als kunstenaar tegenover een vreselijk regime dat je aan de lopende band opdrachten toevertrouwt en als artistiek uithangbord gebruikt, hoe sta je daar als adel tegenover? Welke houding nam het Vaticaan met Pius XII aan? Wat doet de natuur met mensen die in een landstreek wonen waar de aarde regelmatig beeft?

En bijwijlen krijg je het gevoel een sprookje aan het lezen te zijn. Zo heel af en toe. De band tussen Viola en de wilde beer is heerlijk om te lezen. Net als de passages over het ondergrondse gangenstelsel waarin een zekere Tommaso Baldi met zijn fluit verdwaalde. Het maakt de roman niet onrealistisch want deze zaken gaan terug op de realiteit, maar vinden plaats in een tijd dat ze nog niet op dezelfde manier werden verklaard als vandaag.

Bovenal weet Jean-Baptiste Andrea de mens te schetsen: de mens in zijn dromen, zijn vooruitgang, onhebbelijkheden, vriendschap, schoonheid, mislukkingen en zijn wreedheid. Dat maakt de roman onmiskenbaar tot een meesterwerk.

Deze recensie is ook te lezenop cultuurpakt.be