Nummer 19, KV 465, vind ik één van Mozarts mooiste en boeiendste strijkkwartetten. Hij schreef het kort nadat hij ingewijd was in de vrijmetselarij en droeg het op aan Haydn die de initiatie twee maanden later zou ondergaan in de loge waar Mozart op dat moment actief was. Dat verklaart waarom dit kwartet in C staat, de toonaard van het licht, maar nog meer waarom Mozart in de eerste 22 maten ver weg blijft van de tonaliteit, heel vooruitstrevend voor die tijd. Nu nog klinkt het modern en het notenbeeld zweeft wat rond die tonica, ook metrisch. In de 22ste maat pas komt er een tonale bevestiging met een dominantseptiem die mooi oplost naar de tonica in de eerste maat van het allegro. Het kan niet anders of Mozart doelt op de arbeid van leerling tot meester, de broeder die de evolutie van donker naar licht maakt.
Ik kan de opname door het Quatuor Mosaïques sterk aanbevelen, op dit album vanaf track 5:vrijdag 6 februari 2026
zondag 11 januari 2026
Omtrent Rimski-Korsakovs Sheherazade
Introductie
n.a.v. het nieuwjaarsconcert 'Sheherazade'
door de Koninklijke Harmonie Ste-Cecilia Zele
n.a.v. het nieuwjaarsconcert 'Sheherazade'
door de Koninklijke Harmonie Ste-Cecilia Zele
op 11 januari 2026 in De Wiek (Zele)
Wie de naam Nikolai Rimski-Korsakov zegt of hoort, die denkt meteen aan De vlucht van de hommel. Iedereen kent dit instrumentale bravourestukje. De strijkers schetsen een levendig beeld van het vliegende, zoemende insect, in nerveuze, chromatische loopjes. Wat weinigen weten is dat dit een interludium is uit de opera Tsaar Saltan van Rimski-Korsakov. Het begeleidt de scène, origineel zelfs met een zangpartij erin, waarbij prins Gvidon in een hommel verandert. De opera is vergeten, de vlucht van de hommel niet. Het werd gearrangeerd voor zowat elk soloinstrument, je kan het zo gek niet bedenken, zelfs voor theremin.
.jpg)
Nikolai werd geboren in 1844, ook op een 18de maart, in Tichvin, 200 km ten oosten van Sint-Petersburg. Bij het gezin stond een oude piano, vader Rimski-Korsakov speelde er operamelodieën op op het gehoor, van Mozart, Spontini en Rossini. Hij deed dat degelijk. Hij zong ook moraliserende versjes, die hij op oude operamelodieën plaatste. De inwonende nonkel langs vaders kant was veel muzikaler, op het gehoor speelde hij hele ouvertures na. Moeder zong ook, zij het alles veel te traag, Ze maakte van alles een adagio-versie, schrijft Nikolai in zijn memoires. Op zijn tweede onderscheidde Nikolai alle melodieën die zijn moeder hem voorzong, rond zijn derde speelde hij een perfect ritme op een speelgoedtrommeltje bij vaders pianospel. Later begon hij te zingen, pikte het pianospel van zijn vader op, en kon – eens hij de noten had geleerd – alle tonen vanuit de aangrenzende kamer benoemen. Hij begon pianolessen te volgen bij een buurvrouw, hij speelde en zong vaak aan de piano, maar al bij al maakte muziek geen al te grote indruk op hem. Zijn pianolerares vond wel dat ze snel niet meer voldeed en stuurde hem naar een bekwamer iemand. Hij begon de muzieknotatie te begrijpen. En verder was er de muziek in de kerk, zijn nonkel die Russische volksliederen zong. De aria van de wees uit Glinka's opera A life for the tsar die uitmondt in een duet was het eerste werk dat hem inspireerde om zelf iets te componeren, iets gelijkaardigs, maar met een tekst uit een kinderboek. Zoals we allemaal weten is imitatie is een fundamentele stap in een educatief proces en legt het vaak de basis voor het aanleren van nieuwe vaardigheden. Het is bij deze getalenteerde jongen niet anders.
Desalniettemin zat Nikolai voortdurend met zijn neus in boeken – zeemansverhalen en astronomie – en net als zijn broer zou hij verliefd worden op de zee en op zijn twaalfde toetreden bij de zeekadetten en later tot de marine. Op zijn 18de ondernam hij als marineofficier in opleiding een driejarige zeereis. Hij schreef tijdens die reis een groot deel van zijn eerste symfonie. De ervaringen op de open oceaan en de waarnemingen van de golven dienden later trouwens als directe inspiratie voor de maritieme klanken in Sheherazade.
Toen Rimski-Korsakov in 1862 aan zijn driejarige zeereis begon was hij achttien en had hij een opmerkelijk gebrekkige muzikale achtergrond voor iemand die aan een symfonie werkte. Nochtans staat het werk geboekstaafd als de eerste echte Russische symfonie.
Hij is pianolessen blijven volgen tijdens zijn marine-opleiding en het feit dat hij in Sint-Petersburg gekazerneerd was en er naar concerten en de opera ging, heeft zijn muzikale ijver een boost gegeven. In de pianolessen kwam hij in aanraking met Bach, Beethoven, Schumann. Eén leraar was in die periode bijzonder belangrijk: Theodore Canille, een Fransman. Hij liet zijn leerling variaties op oudere werken schrijven en koralen harmoniseren, hij spoorde hem ook aan om die eerste symfonie toch te proberen. In de opera werd Rimski-Korsakov dan weer wild van de opera's van Glinka en Donizetti, Rossini ook. Hij bestudeerde er op eigen houtje de partituren van om te begrijpen hoe harmonie werkte, hoe contrapunt en orkestratie in elkaar zaten. In de concertzaal van de universiteit hoorde hij dan weer de symfonieën van Beethoven, fragmenten van Lohengrin van Wagner, muziek van Mendelssohn, Schubert en Mozart …
Hij schreef die eerste symfonie dus tijdens zijn zeereis grotendeels op intuïtie maar ook met adviezen van Balakirev in zijn achterhoofd. Balakirev! Een nieuwe naam, wie was dat?
Mili Balakirev (1837-1910) was een invloedrijke Russische componist, pianist en dirigent die een centrale rol speelde in de ontwikkeling van een nationale Russische muziekstijl. Hij is vooral bekend als de oprichter en leider van 'Het machtige hoopje', of de 'Groep van vijf', een collectief van vijf componisten dat streefde naar muziek die geworteld was in de Russische tradities. Je had op dat moment op veel plaatsen zulke nationale scholen, dat hing in de lucht. In Noorwegen met Edward Grieg, in Zweden met Jean Sibelius, in Bohemen met Smetana. Het idee van een nationale identiteit was op veel plaatsen in de Romantiek aanwezig en invloedrijk, maar minder in de grotere, al lang gevestigde culturele centra (zoals Parijs of Wenen waar de 'scholen', het waren meer stromingen eigenlijk, geen fysieke instituten) die meer gericht waren op de heersende internationale stijlen (Franse grand opera of Italiaanse opera). In België was het een beetje van de twee, Peter Benoit was de spilfiguur in een uitgesproken Vlaamse richting, op de as Brussel-Luik ging men met César Frank een meer internationale richting uit. Als het regent in Parijs, dan druppelt het in Brussel. Zoiets.
Het Machtige Hoopje kwam regelmatig samen om muziek te spelen, te analyseren en heftig te bediscussiëren. De muziek die zij speelden was eerder van progressieve componisten van hun tijd – Schumann, Liszt, Berlioz – dan van gevestigde namen als Mozart. Door deze inspiratiebronnen, samen met het veelvuldige gebruik van Russische volkswijsjes en vreemde toonladders, was hun muziek zeer origineel en ‘eigen’.
Tot dat hoopje zouden Cui, Moessorgsky (Schilderijententoonstelling, Nacht op de Kale berg) en Borodin (Polovtiaanse dansen, Julio Iglesias Quireme), en dus ook Rimski-Korsakov behoren. Opvallend is dat Balakirev de enige beroepsmusicus was. De anderen waren militairen op Borodin na, dat was een chemicus. Het was de Franse pianoleraar die Rimski-Korsakov bij Balakirev introduceerde. Die herkende meteen zijn talent, gaf kritiek op zijn eerste probeersels, gaf hem basisonderricht, artistiek advies en drong er bij hem op aan om die symfonie af te maken.
In 1865 leidde Balakirev de première van Rimski-Korsakovs eerste symfonie. Het succes van het symfonisch gedicht Sadko en zijn eerste opera Het meisje van Pskov waren voor Rimski-Korsakov aanleiding om de marine te verlaten. Hij werd er eerst wel nog inspecteur van de Russische marinierskapel en in 1871 werd hem gevraagd hoogleraar compositie en instrumentatie aan het Conservatorium van Sint-Petersburg te worden. Zelf dacht hij hiervoor niet geschikt te zijn door gebrek aan professionele scholing. Zijn vrienden van Het machtige hoopje overtuigden hem ervan deze aanstelling te accepteren. Nadat hij professor werd, begon hij aan een intensief programma van zelfstudie. Hij bestudeerde leerboeken en klassieke partituren om zijn studenten op een professioneel niveau les te kunnen geven en vooral om op hen voorop te blijven. Door stimulerende contacten met Tsjaikovski wist hij zijn niveau enorm op te krikken. Dat was in de periode dat hij begon te twijfelen aan aan de doelstelling van De grote vijf. Hij realiseerde zich, nog steeds 'echte' muzikale kennis te ontberen door zoveel tijd te besteden aan de ontwikkeling van Russische muziek. Door contacten met de meer westers georiënteerde Tsjaikovski, is hij geleidelijk meer losgekomen van de groep, al bleven de persoonlijke contacten bestaan. Dit leidde onder andere tot een flinke herziening van zijn eerste symfonie, in 1884. En hierdoor transformeerde hij van een – tussen haakjes – amateuristische nationalistische componist tot een van de grootste experts op het gebied van orkestratie. Veel belangrijke Russische componisten kregen les van hem, onder hen Glazoenov, Stravinsky en Prokofjev. Hij onderwees ook Ottorino Respighi tijdens diens verblijf in Sint-Petersburg en hij had grote invloed op de Vlaamse componisten Paul Gilson en August De Boeck, die regelmatig contact met hem hadden.
Hoewel Rimski-Korsakov vijftien opera's schreef, is zijn naam lange tijd bijna alleen door zijn orkestwerken bekend geweest, met name door de symfonische suite Sheherazade en het Capriccio Espagnol. Zijn oeuvre werd sterk beïnvloed door de geschiedenis, sprookjes en volksmuziek van Rusland. Hij had een grote kundigheid in orkestratie en wordt tot vandaag bewonderd omwille van de kleurrijke, geraffineerde orkestklank van zijn composities. Naast drie symfonieën, een pianoconcerto en programmatische orkestwerken schreef Rimski-Korsakov kamermuziek, pianomuziek en koorwerken, ongeveer 60 liederen met pianobegeleiding en talloze bewerkingen van Russische volksliederen. Hij publiceerde ook muziekpedagogische en -theoretische werken.
Maar laat het ons over Sheherazade hebben!
Rimski-Korsakov wilde een werk creëren dat de indruk wekte van een oosterse vertelling vol wonderlijke sprookjes, in plaats van een strikte symfonische structuur te volgen. Dat hij in de winter van 1887 verdergewerkt had aan de onvoltooide opera Prins Igor van zijn overleden vriend Alexander Borodin droeg hier ook aan toe bij. De oosterse elementen in dat werk inspireerden hem om zelf een orkeststuk te schrijven gebaseerd op losse episodes uit Duizend-en-één-nacht. Hij zag de verhalen als het perfecte vehikel voor zijn groeiende meesterschap in instrumentatie.
De verhalen zelf beginnen wanneer koning Sjahriaar, uit wraak voor het verraad van zijn vrouw, elke nacht met een nieuwe maagd trouwt om haar de volgende ochtend te laten executeren. Sheherazade meldt zich vrijwillig aan voor dit huwelijk met het doel de koning te stoppen en het leven van alle toekomstige vrouwen in het rijk te redden. Ze past een slimme overlevingstactiek toe door elke nacht een verhaal te vertellen dat op het spannendste punt eindigt, waardoor de koning haar executie steeds uitstelt. Een beetje zoals Thuis, elke dag een cliffhanger, maar dan zonder seizoensfinale. In deze nachten passeren wereldberoemde vertellingen over magie, verre reizen en morele dilemma's de revue, waarin personages zoals Aladdin en Sinbad centraal staan. Na 1001 nachten is de koning door haar verhalen en wijsheid tot inkeer gekomen, waardoor hij stopt met zijn wrede daden en Sheherazade definitief als zijn koningin erkent. Ze had hem toen al drie kinderen geschonken.
Rimski-Korsakov gebruikte specifieke muzikale motieven, zoals de dreigende koperblazers voor de sultan en de lyrische soloviool voor Seherazade, om de machtsverhoudingen en de magie van het vertellen muzikaal te verbeelden. Dat het werkt zal je straks horen. Maar 100 jaar na datum kwam er nog een bewijs dat het werkt, toen in de tekenfilmreeks De Smurfen het thema van de sultan telkens werd gebruikt toen het huis van Gargamel in beeld verscheen.
Hij schreef die eerste symfonie dus tijdens zijn zeereis grotendeels op intuïtie maar ook met adviezen van Balakirev in zijn achterhoofd. Balakirev! Een nieuwe naam, wie was dat?
Mili Balakirev (1837-1910) was een invloedrijke Russische componist, pianist en dirigent die een centrale rol speelde in de ontwikkeling van een nationale Russische muziekstijl. Hij is vooral bekend als de oprichter en leider van 'Het machtige hoopje', of de 'Groep van vijf', een collectief van vijf componisten dat streefde naar muziek die geworteld was in de Russische tradities. Je had op dat moment op veel plaatsen zulke nationale scholen, dat hing in de lucht. In Noorwegen met Edward Grieg, in Zweden met Jean Sibelius, in Bohemen met Smetana. Het idee van een nationale identiteit was op veel plaatsen in de Romantiek aanwezig en invloedrijk, maar minder in de grotere, al lang gevestigde culturele centra (zoals Parijs of Wenen waar de 'scholen', het waren meer stromingen eigenlijk, geen fysieke instituten) die meer gericht waren op de heersende internationale stijlen (Franse grand opera of Italiaanse opera). In België was het een beetje van de twee, Peter Benoit was de spilfiguur in een uitgesproken Vlaamse richting, op de as Brussel-Luik ging men met César Frank een meer internationale richting uit. Als het regent in Parijs, dan druppelt het in Brussel. Zoiets.
Het Machtige Hoopje kwam regelmatig samen om muziek te spelen, te analyseren en heftig te bediscussiëren. De muziek die zij speelden was eerder van progressieve componisten van hun tijd – Schumann, Liszt, Berlioz – dan van gevestigde namen als Mozart. Door deze inspiratiebronnen, samen met het veelvuldige gebruik van Russische volkswijsjes en vreemde toonladders, was hun muziek zeer origineel en ‘eigen’.
Tot dat hoopje zouden Cui, Moessorgsky (Schilderijententoonstelling, Nacht op de Kale berg) en Borodin (Polovtiaanse dansen, Julio Iglesias Quireme), en dus ook Rimski-Korsakov behoren. Opvallend is dat Balakirev de enige beroepsmusicus was. De anderen waren militairen op Borodin na, dat was een chemicus. Het was de Franse pianoleraar die Rimski-Korsakov bij Balakirev introduceerde. Die herkende meteen zijn talent, gaf kritiek op zijn eerste probeersels, gaf hem basisonderricht, artistiek advies en drong er bij hem op aan om die symfonie af te maken.
In 1865 leidde Balakirev de première van Rimski-Korsakovs eerste symfonie. Het succes van het symfonisch gedicht Sadko en zijn eerste opera Het meisje van Pskov waren voor Rimski-Korsakov aanleiding om de marine te verlaten. Hij werd er eerst wel nog inspecteur van de Russische marinierskapel en in 1871 werd hem gevraagd hoogleraar compositie en instrumentatie aan het Conservatorium van Sint-Petersburg te worden. Zelf dacht hij hiervoor niet geschikt te zijn door gebrek aan professionele scholing. Zijn vrienden van Het machtige hoopje overtuigden hem ervan deze aanstelling te accepteren. Nadat hij professor werd, begon hij aan een intensief programma van zelfstudie. Hij bestudeerde leerboeken en klassieke partituren om zijn studenten op een professioneel niveau les te kunnen geven en vooral om op hen voorop te blijven. Door stimulerende contacten met Tsjaikovski wist hij zijn niveau enorm op te krikken. Dat was in de periode dat hij begon te twijfelen aan aan de doelstelling van De grote vijf. Hij realiseerde zich, nog steeds 'echte' muzikale kennis te ontberen door zoveel tijd te besteden aan de ontwikkeling van Russische muziek. Door contacten met de meer westers georiënteerde Tsjaikovski, is hij geleidelijk meer losgekomen van de groep, al bleven de persoonlijke contacten bestaan. Dit leidde onder andere tot een flinke herziening van zijn eerste symfonie, in 1884. En hierdoor transformeerde hij van een – tussen haakjes – amateuristische nationalistische componist tot een van de grootste experts op het gebied van orkestratie. Veel belangrijke Russische componisten kregen les van hem, onder hen Glazoenov, Stravinsky en Prokofjev. Hij onderwees ook Ottorino Respighi tijdens diens verblijf in Sint-Petersburg en hij had grote invloed op de Vlaamse componisten Paul Gilson en August De Boeck, die regelmatig contact met hem hadden.
Hoewel Rimski-Korsakov vijftien opera's schreef, is zijn naam lange tijd bijna alleen door zijn orkestwerken bekend geweest, met name door de symfonische suite Sheherazade en het Capriccio Espagnol. Zijn oeuvre werd sterk beïnvloed door de geschiedenis, sprookjes en volksmuziek van Rusland. Hij had een grote kundigheid in orkestratie en wordt tot vandaag bewonderd omwille van de kleurrijke, geraffineerde orkestklank van zijn composities. Naast drie symfonieën, een pianoconcerto en programmatische orkestwerken schreef Rimski-Korsakov kamermuziek, pianomuziek en koorwerken, ongeveer 60 liederen met pianobegeleiding en talloze bewerkingen van Russische volksliederen. Hij publiceerde ook muziekpedagogische en -theoretische werken.
Maar laat het ons over Sheherazade hebben!
Nikolai Rimski-Korsakov schreef de symfonische suite Sheherazade in de zomer van 1888, gedreven door een fascinatie voor oosterse folklore en de wens om zijn verfijnde orkestratietechnieken te tonen. Net als veel tijdgenoten was hij gefascineerd door de 'exotische' sfeer van het Oosten. Hoewel het een beetje tegenstrijdig lijkt naast die nationalistische tendenzen was ook dat exotisme trouwens schering en inslag tijdens de hele periode van de romantiek en blijft het daarna nog een tijd nazinderen: kunstenaars hadden een fascinatie voor verre, vreemde culturen. Het was een vorm van escapisme: een vlucht uit de alledaagse realiteit van de industriële revolutie naar een geromantiseerde, pure of mysterieuze wereld. De Franse Bizet componeerde Carmen dat zich in Spanje afspeelde, Verdi schreef Aïda dat als achtergrond Egypte had, Puccini Madama Butterfly met Japan als decor, Rimsky Korsakov zijn eerder genoemde Capriccio Espagnol, Ingres schilderde Het Turkse bad, een fantasie over een harem, Gauguin zocht inspiratie op Tahiti, James Cooper schreef het boek De laatste der Mohikanen, Victor Hugo zijn Les oriëntales, Flaubert zijn Salammbô. De voorbeelden zijn eindeloos.
Rimski-Korsakov wilde een werk creëren dat de indruk wekte van een oosterse vertelling vol wonderlijke sprookjes, in plaats van een strikte symfonische structuur te volgen. Dat hij in de winter van 1887 verdergewerkt had aan de onvoltooide opera Prins Igor van zijn overleden vriend Alexander Borodin droeg hier ook aan toe bij. De oosterse elementen in dat werk inspireerden hem om zelf een orkeststuk te schrijven gebaseerd op losse episodes uit Duizend-en-één-nacht. Hij zag de verhalen als het perfecte vehikel voor zijn groeiende meesterschap in instrumentatie.
De verhalen zelf beginnen wanneer koning Sjahriaar, uit wraak voor het verraad van zijn vrouw, elke nacht met een nieuwe maagd trouwt om haar de volgende ochtend te laten executeren. Sheherazade meldt zich vrijwillig aan voor dit huwelijk met het doel de koning te stoppen en het leven van alle toekomstige vrouwen in het rijk te redden. Ze past een slimme overlevingstactiek toe door elke nacht een verhaal te vertellen dat op het spannendste punt eindigt, waardoor de koning haar executie steeds uitstelt. Een beetje zoals Thuis, elke dag een cliffhanger, maar dan zonder seizoensfinale. In deze nachten passeren wereldberoemde vertellingen over magie, verre reizen en morele dilemma's de revue, waarin personages zoals Aladdin en Sinbad centraal staan. Na 1001 nachten is de koning door haar verhalen en wijsheid tot inkeer gekomen, waardoor hij stopt met zijn wrede daden en Sheherazade definitief als zijn koningin erkent. Ze had hem toen al drie kinderen geschonken.
Rimski-Korsakov gebruikte specifieke muzikale motieven, zoals de dreigende koperblazers voor de sultan en de lyrische soloviool voor Seherazade, om de machtsverhoudingen en de magie van het vertellen muzikaal te verbeelden. Dat het werkt zal je straks horen. Maar 100 jaar na datum kwam er nog een bewijs dat het werkt, toen in de tekenfilmreeks De Smurfen het thema van de sultan telkens werd gebruikt toen het huis van Gargamel in beeld verscheen.
Een niet onbelangrijke vraag die dan vaak gesteld wordt is: hoe vertaalde hij dat oosten muziektechnisch, hoe liet hij dat oosters klinken?
Reizen was in 1888 nog niet zoals vandaag. Het vliegtuig nemen zat er nog niet in. Het exotisme zoekt men bijgevolg vaker een beetje dichter bij huis. In 1874 had Nikolai wel in de Krim verbleven, waar hij in steden als Bachtsjisaraj de lokale sfeer inademde op markten en in koffiehuizen. Bachtsjisaraj lag aan de Zwarte Zee, Turkije lag er aan de overkant van. De levendige bazar-omgeving en de volksmuziek daar vormden een belangrijke inspiratiebron voor de exotische klanken in zijn werk.
Hij had ook al door de Kaukasus gereisd om volksmuziek te verzamelen, wat zijn composities een kenmerkend oosters en exotisch karakter gaf. De Kaukasus is noordoostwaarts toch al een heel eind in de richting van Perzië, het huidige Irak en Iran. En hoewel hij vaak werd geprezen om zijn authentieke geluid, gaf de componist zelf aan dat zijn oosterse stijl vooral gebaseerd was op een populaire verbeelding van de regio in plaats van op diepgaande etnomusicologische kennis. Het klopt dat hij niet op zoek gaat naar authentieke ritmes of toonladders, gewoon chromatiek aanwendt en ongewone instrumentencombinaties gebruikt. Maar die verklaring op zich is toch te eenvoudig.
Ook Balakirev had in de jaren 1860 melodieën uit de Kaukasus verzameld. Het bekende thema van de viool uit Sheherazade, straks gespeeld door An-Sofie Perneel, vertoont sterke gelijkenissen met een Tsjetsjeense melodie die Balakirev had genoteerd. Borodin op zijn beurt, die andere uit het groepje van vijf, had Arabische melodieën verzameld tijdens zijn reizen naar Algiers. Rimski-Korsakov leende deze collecties en gebruikte ze eerder al voor zijn Antar-symfonie, maar dus ook als inspiratie voor de oriëntaalse stijl in Sheherazade. Over die Antar-symfonie wil ik trouwens toch vlug iets kwijt: ook dat werk was gebaseerd op een Arabisch verhaal, maar muzikaal was het sterk geïnspireerd op De Symphonie Fantastique van Hector Berlioz die we hier in 2020 uitgebreid bespraken. Zowel op het vlak van kleuren in het orkest, als het idee van de idééfixe of leidmotiv rond de persoon Antar, een thema dat steeds terugkeert om Antar op te roepen. De opvatting van het geheel ook als programmamuziek, muziek die een verhaal vertelt, dat trekt Rimski-Korsakov door in Sheherazade. De literaire basis is vanzelfsprekend, hij gaf de verschillende delen van het werk niet gewoon titels zoals Allegro en Andante, zoals dat bij een symfonie het geval was, maar onderscheidde deze delen:
De zee en het schip van Sinbad
Het verhaal van de prins Kalender
Een fantasierijk verhaal over een rondtrekkende prins met een karakteristieke vioolsolo. De koningszoon komt met zijn schip in de buurt van een magnetisch eiland dat alle nagels uit het schip trekt. Dat daardoor schipbreuk lijdt. Hij zwerft rond op het eiland gaat ergens een verboden deur binnen en is gedoemd half blind rond te zwerven, als een bedelmonnik.
Reizen was in 1888 nog niet zoals vandaag. Het vliegtuig nemen zat er nog niet in. Het exotisme zoekt men bijgevolg vaker een beetje dichter bij huis. In 1874 had Nikolai wel in de Krim verbleven, waar hij in steden als Bachtsjisaraj de lokale sfeer inademde op markten en in koffiehuizen. Bachtsjisaraj lag aan de Zwarte Zee, Turkije lag er aan de overkant van. De levendige bazar-omgeving en de volksmuziek daar vormden een belangrijke inspiratiebron voor de exotische klanken in zijn werk.
Hij had ook al door de Kaukasus gereisd om volksmuziek te verzamelen, wat zijn composities een kenmerkend oosters en exotisch karakter gaf. De Kaukasus is noordoostwaarts toch al een heel eind in de richting van Perzië, het huidige Irak en Iran. En hoewel hij vaak werd geprezen om zijn authentieke geluid, gaf de componist zelf aan dat zijn oosterse stijl vooral gebaseerd was op een populaire verbeelding van de regio in plaats van op diepgaande etnomusicologische kennis. Het klopt dat hij niet op zoek gaat naar authentieke ritmes of toonladders, gewoon chromatiek aanwendt en ongewone instrumentencombinaties gebruikt. Maar die verklaring op zich is toch te eenvoudig.
Ook Balakirev had in de jaren 1860 melodieën uit de Kaukasus verzameld. Het bekende thema van de viool uit Sheherazade, straks gespeeld door An-Sofie Perneel, vertoont sterke gelijkenissen met een Tsjetsjeense melodie die Balakirev had genoteerd. Borodin op zijn beurt, die andere uit het groepje van vijf, had Arabische melodieën verzameld tijdens zijn reizen naar Algiers. Rimski-Korsakov leende deze collecties en gebruikte ze eerder al voor zijn Antar-symfonie, maar dus ook als inspiratie voor de oriëntaalse stijl in Sheherazade. Over die Antar-symfonie wil ik trouwens toch vlug iets kwijt: ook dat werk was gebaseerd op een Arabisch verhaal, maar muzikaal was het sterk geïnspireerd op De Symphonie Fantastique van Hector Berlioz die we hier in 2020 uitgebreid bespraken. Zowel op het vlak van kleuren in het orkest, als het idee van de idééfixe of leidmotiv rond de persoon Antar, een thema dat steeds terugkeert om Antar op te roepen. De opvatting van het geheel ook als programmamuziek, muziek die een verhaal vertelt, dat trekt Rimski-Korsakov door in Sheherazade. De literaire basis is vanzelfsprekend, hij gaf de verschillende delen van het werk niet gewoon titels zoals Allegro en Andante, zoals dat bij een symfonie het geval was, maar onderscheidde deze delen:
De zee en het schip van Sinbad
Introduceert de thema's van de Sultan en Sheherazade en roept de sfeer van de oceaan op.
Het verhaal van de prins Kalender
Een fantasierijk verhaal over een rondtrekkende prins met een karakteristieke vioolsolo. De koningszoon komt met zijn schip in de buurt van een magnetisch eiland dat alle nagels uit het schip trekt. Dat daardoor schipbreuk lijdt. Hij zwerft rond op het eiland gaat ergens een verboden deur binnen en is gedoemd half blind rond te zwerven, als een bedelmonnik.
De jonge prins en de jonge prinses
Een lyrisch en romantisch deel dat een liefdesverhaal verklankt.
Een lyrisch en romantisch deel dat een liefdesverhaal verklankt.
Feest in Bagdad – De zee – Het schip slaat te pletter tegen een rots
De dramatische finale waarin thema's uit eerdere delen samenkomen en het verhaal eindigt met een vredige vioolsolo.
De dramatische finale waarin thema's uit eerdere delen samenkomen en het verhaal eindigt met een vredige vioolsolo.
't Is eigenlijk wel een beetje dubbel. Want hoewel het ontegensprekelijk programmamuziek is, wilde Rimski-Korsakov later dat de luisteraar de muziek vooral als een symfonisch werk zou ervaren zonder zich strikt aan elk detail van het verhaal vast te klampen. Hij verwijderde daarom in latere edities de specifieke titels om meer ruimte te laten voor de algemene verbeelding van 'sprookjesachtige wonderen'.
Nadien volgde korte interviewtjes met soliste An-Sofie Perneel en dirigent Bart Picqueur.
Foto's: Daniël Collewaert
zondag 21 december 2025
Merry zonder Carey | Zeven alternatieve kerstsongs
Christmas card from a hooker in Minneapolis | Tom Waits
Ik ga elke dag, tot en met tweede kerstdag, een alternatief kerstnummertje delen. 𝘊𝘩𝘳𝘪𝘴𝘵𝘮𝘢𝘴 𝘤𝘢𝘳𝘥 𝘧𝘳𝘰𝘮 𝘢 𝘩𝘰𝘰𝘬𝘦𝘳 𝘪𝘯 𝘔𝘪𝘯𝘯𝘦𝘢𝘱𝘰𝘭𝘪𝘴 van Tom Waits lijkt me een exquise startertje.
How to make gravy | Paul Kelly
In Australië is singersongwriter Paul Kerry mega, hier kennen we hem nauwelijks. In 𝘏𝘰𝘸 𝘵𝘰 𝘮𝘢𝘬𝘦 𝘨𝘳𝘢𝘷𝘺 schrijft Joe, vanuit de gevangenis een brief aan zijn broer Dan. Hij betreurt dat hij de familie zal missen met kerst en deelt zijn geheime recept voor de jus bij 𝘵𝘩𝘦 𝘳𝘰𝘢𝘴𝘵, zodat zij dat traditionele onderdeel van het feest niet hoeven te missen. In de eerste zinnen is sprake van 21 december, die dag werd in Australië informeel uitgeroepen tot Gravy day.
Back door Santa | The Black Crowes
𝘉𝘢𝘤𝘬 𝘥𝘰𝘰𝘳 𝘚𝘢𝘯𝘵𝘢 werd oorspronkelijk uitgebracht door Clarence Carter in 1968. Later nam B.B. King het op, Jon Bon Jovi en dus ook, in 2005, The Black Crowes. Het is een ondeugend nummer over een kerstman die de mama's bezoekt als de papa's uithuizig zijn.
I'll be home on Christmas day | Blue Blot
Mijn vader hield van unieke stemmen, waaronder die van de betreurde Chris Rea, maar ook die van Luke Walter jr., de veel te vroeg gestorven frontman van Blue Blot. Eigenlijk heette hij Luk Renneboog, maar daar breek je niet mee door. 𝘋𝘳𝘪𝘷𝘪𝘯𝘨 𝘩𝘰𝘮𝘦 𝘧𝘰𝘳 𝘊𝘩𝘳𝘪𝘴𝘵𝘮𝘢𝘴 zullen we - terecht - de komende dagen nog vaak horen, vandaar deze 𝘐'𝘭𝘭 𝘣𝘦 𝘩𝘰𝘮𝘦 𝘰𝘯 𝘊𝘩𝘳𝘪𝘴𝘵𝘮𝘢𝘴 𝘥𝘢𝘺.
Merry Christmas (I don't wanna fight tonight) | The Ramones
White Christmas | Norah Jones
De melodie van 𝘞𝘩𝘪𝘵𝘦 𝘊𝘩𝘳𝘪𝘴𝘵𝘮𝘢𝘴 vind ik van kleins af aan enorm mooi, sinds dat cassetteke van Bing Crosby, sinds een kerstplaat van Lee Towers thuis waar het ook op stond. 't Zit 'm in die volledig uit halve tonen opgebouwde eerste muzikale zin, die vervolgens opentrekt. Er zijn honderden versies van, dus het is moeilijk kiezen. Ik hoorde onlangs nog een puike bluesversie door Eric Clapton, maar ga dan toch voor Tante Norah, omwille van de mooie herinnering aan haar concert deze zomer op Gent Jazz.
donderdag 20 november 2025
Causerie met Midas dekkers doorheen onze cultuurgeschiedenis
Midas Dekkers is een fenomeen. En als de bioloog een nieuw boek uit heeft, kan je er donder op zeggen dat er over gesproken wordt, want de controverse heeft hij nooit geschuwd. Boeken als ‘Lief dier’, ‘Lichamelijke oefening’ of ‘De vergankelijkheid’ zinderen, jaren na de publicatie, nog na.
In zijn nieuwste
worp, ‘Het menselijk tekort’, stelt hij vragen als ‘Wat moet een mens
met een ideale schoonzoon? Wat moet de natuur met een ideale soort? Is de mens nu nog niet af? Want na miljoenen jaren evolutie is er nog steeds veel
te wensen over.
Lees verder op Cultuurpakt.be
woensdag 19 november 2025
Over dirigent Theodor Currentzis: Er gebeurt altijd iets
Vorige week de tijd genomen om uitgebreid opnames van Theodor Currentzis te beluisteren en dat is op zijn zachtst gezegd een boeiende dirigent. Controversieel, ja! En niet alleen omwille van zijn Russische banden, ook om zijn interpretaties. Hij bespeelt verschillende stijlperiodes, dat op zich is al fascinerend, en hij doet dat telkens heel stijlbewust. Maar hij neemt gedurfde keuzes, excentrieke ook. In zijn tempi, zijn dynamiek – hij schuwt de excessen niet. Neem zijn opname van Dido en Aeneas van Purcell: koor en orkest klinken bijwijlen mechanisch, dreunen als machines. Het benadert de esthetiek van Kraftwerk. Sforzandi, grillige tempowisselingen, het staat ver van de ‘pure’ barokpraktijk. Hij zoekt contrasten op. En breidt de continuo sectie uit, met veel snaren en percussie. Je kan dat effectenjagerij noemen, maar het werkt wel. Je hebt als luisteraar, zelfs al hoor je het via Sporify of op cd, voortdurend het gevoel dat er iets bijzonders gebeurt. Zoals die keer dat je voor de televisie zat toen Lukáš Vondráček Rach 3 speelde tijdens de Elisabethwedstrijd. Het geldt voor alle opnames van Currentzis: niet verwonderlijk dat hij ‘Le sacre’ opnam. Mozarts Requiem of zijn Don Giovanni, Mahlers zesde, muziek van Rameau, Beethoven 5 & 7,… Stuk voor stuk avontuurlijk en meeslepend. Luister ernaar, je zal het je niet beklagen. En dan: het vioolconcerto van Tsjaikovski met Patricia Kopatchinskaja! Niet van deze wereld!
donderdag 6 november 2025
Als de rust zwaarder weegt dan de noten
Ik moest er deze week aan denken toen ik naar de Concerti Grossi van Händel en Corelli aan het luisteren was. 'Muziek zit niet in de noten, maar in de stilte ertussen', een uitspraak van Mozart, die Stijn De Paepe nieuw leven inblies in zijn 'In Memoriam' voor de Nederlandse dirigent Bernard Haitink.
Niet dat ik het romantische cliché wil bevestigen dat de muziek uit die periode maar door en door blijft gaan - want dat is veralgemenende onzin - of dat het principe niet in andere tijdsvakken wordt toegepast, uiteraard wel, maar ik vind dat onze barokcomponisten erin uitblinken, in het plaatsen van een welgemikte rust. Vaak loopt dat samen met het toonzetten van een tekst, en volgt dat er logischerwijze uit, maar in de barok was ook de louter instrumentale muziek doorspekt van retorische truukjes, In het classiscisme ook nog, de sonatestructuur vertoont veel parallellen met een redevoering: een expositie, een doorwerking van argumenten en tegenargumenten en een conclusie, soms met reprises of zelfs een onverwachte retorische wending. En pauzes horen daar ook bij.
In het bekende 'Lascia ch'io pianga' van Händel hoor je dat meesterlijk. Na elk zinsdeeltje valt een korte stilte om de luisteraar de kans te geven de tekst emotioneel te verwerken. De expressie stopt even en de luisteraar kan ademen, het verdriet waarover de aria gaat kan even inwerken. De rusten versterken bovendien het gevoel van wachten, de overheersende emotie die in de aria aanwezig is.
Hij doet dat dus ook in die instrumentale Concerti Grossi, op verschillende manieren. Opvallend vond ik dit: in een van die werken bouwt hij spanning op door een plotselinge stilte, waardoor de daaropvolgende inzet van het orkest des te krachtiger voelt. In bepaalde dramatische passages klinkt de stilte zelfs zwaarder dan de noten zelf. Veel van Corelli's Concert Grossi beginnen met zuchtjes. Een akkoord, rust, nog een akkoord, rust. Het is onwaarschijnlijk hoe zoiets toewerkt naar een echte, indrukwekkende start.
Ik vond iets gelijkaardigs in mijn Hamal-notities (foto). Die achtste rusten in tweede en vierde maat mogen wegen, hier. Ze zijn crucialer dan alles wat ervoor staat. Pas erna beweegt er wat.
dinsdag 14 oktober 2025
Vivaldi als cacaoboter
Alvorens in slaap te vallen, luister ik altijd nog naar wat muziek. Het is donker, de oren zijn de enige zintuigen die werken: ideaal! Ik ben al eventjes in de ban door deze Cellosonates van Vivaldi, gespeeld door Bruno Cocset en zijn Les Basses Réunies. Cocset leerde ik kennen via een andere geweldige cd van hem: La nascita del Violoncello. Maar deze Vivaldi is ook bijzonder. Il prete rosse heeft meer dan 500 concerti geschreven, dus nog eens naar die jaargetijden luisteren is echt niet nodig, al komt er af en toe wel nog een interessante uitvoering van uit.
Deze plaat bezorgt me bij momenten een zeer fysieke gewaarwording, in het bijzonder de trage bewegingen. Zo immens zacht, alsof ze van fluweel of vilt zijn, verweken ze mijn huid, verzachten ze het fysieke wezen dat ik ben als een klomp cacaoboter in een late zomerzon.
't Zijn toeren!
Abonneren op:
Reacties (Atom)